Plaga dhe Mrekullia: Pse M’u Desh ta Shkruaja këtë Libër

Plaga

Nuk mendoj se ky libër nisi si një argument. Përkundrazi, nisi si një plagë aq e zakonshme saqë në fillim nuk munda t’i vija emër.

Kur kthej kokën pas, shoh një klasë: rreshta bankash, fëmijë që pëshpërisin, një mësuese e lodhur që bënte më të mirën brenda një strukture që nuk e kishte krijuar ajo, dhe në fund të klasës një shirit letre me emrat tanë dhe rezultatet tona më të fundit. Askush nuk kishte nevojë të na shpjegonte se ç’do të thoshte kjo. E kuptonim tashmë se numrat nuk ishin thjesht informacion. Ata na renditnin.

Ajo që më ka mbetur e gjallë në kujtesë nuk është vetëm shenja e kuqe në faqe, por atmosfera përreth saj: psherëtimat e vogla, krahasimet e pëshpëritura, lëvizja e qetë e emrave lart a poshtë në një rend që dukej njëkohësisht njerëzor dhe çuditërisht i paprekshëm. Mësuesja ime, ashtu siç e kujtoj, nuk ishte mizore. Në mos tjetër, dukej e kufizuar, sikur vetë mirësia duhej të jetonte brenda orarit, renditjes dhe logjikës së klasës. E megjithatë, kur pashë atë numër në krye të fletës sime, ndjeva diçka më të madhe se një test i vetëm. Ndjeva, me të drejtë ose jo, se ajo që quhej inteligjencë tashmë kishte dhënë gjykimin e saj për mua.

Askush nuk tha me zë të lartë: “Ja kush je ti.” Por kam arritur të mendoj se shumë sisteme nuk kanë nevojë të flasin kaq drejtpërdrejt. Fuqia e tyre qëndron në lejimin që verdikti të mbetet pezull në ajër derisa fëmija të nisë ta përsërisë përbrenda. Të paktën, kështu m’u duk mua. Nisa të dyshoja se diku ekzistonte një masë e palëvizshme e vlerës, dhe se po peshohesha në heshtje nga një rend që askush nuk e kishte shpjeguar plotësisht, por që të gjithë i bindeshin.

Më vonë, të rriturit i dhanë asaj ndjenje emra më të respektueshëm. Flisnin për talent, inteligjencë, premtim, potencial. Disa fëmijë përshkruheshin si të talentuar, të tjerë si jo fort akademikë, me një siguri që tani më duket më shumë zbuluese sesa e mençur. Ishte sikur e ardhmja mund të lexohej herët dhe me një siguri befasuese. Duke parë pas, nuk pretendoj se çdo gjykim ishte keqdashës, ose se çdo dallim mes fëmijëve ishte i shpikur. Argumenti im është më modest. Mendoj se në atë klasë u ndesha me një formë autoriteti që paraqitej si natyrore dhe neutrale, ndërsa në heshtje na mësonte çfarë kishte vlerë, kush kishte vlerë dhe sa larg mund të prisnim të shkonim. Në leximin tim të jetës sime, ky ishte një nga takimet e mia të para me atë që më vonë do ta quaja fuqi hyjnore.

Me kalimin e kohës, ajo plagë e klasës u zgjerua. Pashë herë pas here sa shpesh qeniet njerëzore renditen nga sisteme që fillimisht krijojnë hierarki dhe pastaj i përshkruajnë ato si fakte të vetëkuptueshme. Pashë sa lehtë mbështetja maskohet si meritë, dhe si privimi përkthehet në dështim personal. Pashë kultura arsimore që e shpërndajnë udhëzimin në mënyrë të pabarabartë dhe pastaj u kërkojnë fëmijëve t’i marrin rezultatet si dëshmi të vlerës së tyre të brendshme. Të njëjtin model e pashë, me gjuhë të ndryshme, në punë, status, ekonomi dhe jetën digjitale. Ajo që dikur ishte dukur si një lëndim privat nisi të më dukej si një rast i vogël i një projekti shumë më të madh.

Nga mungesa e një shprehjeje më të mirë, nisa ta quaj atë projekt fuqi hyjnore. Nuk dua të them se ajo i përket vetëm fesë. Dua të them se, në mënyra të rëndësishme, ajo sillet si perënditë e vjetra dikur. I jep formë një bote dhe pastaj flet sikur ajo botë thjesht të ishte aty. Fsheh duart që e ndërtuan rendin dhe flet me zërin e pashmangshmërisë: kjo është realiteti; kjo është merita; këtë tregojnë të dhënat; kështu funksionojnë gjërat. Sipas mendimit tim, fuqi hyjnore emërton çdo rregullim që e paraqet projektin e vet si fat, pretendon të drejtën për të përcaktuar realitetin dhe vlerën, dhe kërkon flijim përmes frikës, shpresës ose të dyjave.

Pasi e pata këtë gjuhë, nisa të shoh modele të lidhura pothuajse kudo. Pashë interpretime psikologjike që rrezikonin ta trajtonin vuajtjen strukturore si dobësi private. Pashë rrëfime ekonomike që e bënin pabarazinë të dukej efikase, e merituar dhe moralisht serioze. Pashë sisteme digjitale që i renditin, i ndjekin dhe i klasifikojnë njerëzit, ndërsa paraqiten si neutrale dhe pothuajse përtej ankesës. Plaga ime e klasës nuk u zhduk. Ndryshoi përmasë. U bë, në mendjen time, një figurë e vogël e një rendi shumë më të madh.

Mrekullia: Gjysma Tjetër e Historisë

Do të ishte e lehtë të keqlexohej ky libër si produkt vetëm i zemërimit. Zemërimi sigurisht që i përket atij. Nuk mund të shoh me qetësi një botë në të cilën fëmijët nxiten ta ngatërrojnë një notë me vetveten, ose të rriturit stërviten ta interpretojnë rraskapitjen si pamjaftueshmëri personale, ose komuniteteve u thuhet se padrejtësia është thjesht një problem qëndrimi. Protesta përshkon leximin tim të historisë, sepse nuk mendoj se lëndime të tilla duhen pranuar me gjakftohtësi.

E megjithatë, vetëm zemërimi nuk do ta kishte mbajtur kurrë gjallë këtë udhëtim. Nën të, dhe ndonjëherë më thellë se ai, ka qenë gjithmonë diçka më e qetë: mrekullia. Magjepsja ime me format e fuqisë hyjnore nuk vjen vetëm nga ajo që ato dëmtojnë, por edhe nga ajo që u mbijeton atyre. Herë pas here kam parë se te qeniet njerëzore ka më shumë sesa kategoritë e ndërtuara për t’i përmbajtur. Një fëmijë i shpërfillur shumë shpejt zbulon një thellësi të papritur. Një person që jeton nën trysni bën një zgjedhje morale që asnjë metrikë nuk mund ta kapë. Dikush i përcaktuar për një kohë të gjatë nga një histori e vjetër ndryshon drejtim sepse një histori më e vërtetë është bërë e pamundur për t’u shpërfillur. Këto çaste nuk provojnë se njerëzit janë të pakufishëm. Nuk do të doja ta bëja atë pretendim. Por ato më sugjerojnë se asnjë sistem nuk e di plotësisht se çfarë është një qenie njerëzore.

Nëse fuqia hyjnore thotë: “Kaq je; kaq mund të bëhesh; ky rregullim është përfundimtar,” atëherë mrekullia përgjigjet: “Ka më shumë.” Gradualisht kam arritur të mbaj bashkë dy bindje. Së pari, fuqitë kryesore të çdo epoke shpesh janë më pak neutrale dhe më pak të pashmangshme sesa pretendojnë. Së dyti, qeniet njerëzore shpesh janë më të hapura, më marrëdhënore dhe më të afta për t’u rritur sesa këto fuqi parapëlqejnë të pranojnë. Edhe disiplina që ndonjëherë përdoren për të mbrojtur hierarkinë mund, po të lexohen më me kujdes, të tregojnë në një drejtim tjetër: jo drejt renditjeve të ngurta, por drejt mundësisë së brishtë dhe të përbashkët.

Kështu kam arritur të besoj se çdo njeri mbart kapacitete të parealizuara për urtësi, dhembshuri, drejtësi, përgjegjësi, guxim, krijimtari dhe dashuri. Nuk e paraqes këtë si një kredo sentimentale. E ofroj si kundërpeshën që e bëri të mundur këtë libër. Plaga ma mprehu ndjenjën e padrejtësisë. Mrekullia ma zgjoi ndjenjën e habisë së thellë. Midis këtyre dy përvojave, diçka në mua nuk pranoi të mbetej e heshtur.

Çfarë Është ky Libër — dhe Çfarë Nuk Është

Meqë shprehja fuqi hyjnore mund të të çojë lehtë në keqkuptim, dua të jem i qartë për atë që po përpiqem të bëj. Kjo nuk është një sulm i thjeshtë ndaj fesë, as nuk është një mbrojtje e një besimi të vetëm. Historia që po ndjek përfshin çaste kur institucione fetare e justifikuan hierarkinë, përjashtimin ose mizorinë. Ajo përfshin gjithashtu çaste kur bashkësi fetare i mbrojtën të cenueshmit, ruajtën dijen ose i rezistuan padrejtësisë. Synimi im nuk është ta rrafshoj këtë ndërlikim në një verdikt të vetëm moral.

Po ashtu nuk kam ndërmend të shkruaj një himn për modernitetin laik, sikur dobësimi i gjuhës fetare të na kishte bërë automatikisht të lirë. Një nga zbulimet qendrore të këtij udhëtimi ka qenë pothuajse e kundërta. Fuqia mund të bëhet më e vështirë për t’u vënë në pikëpyetje kur fshihet pas neutralitetit, autoritetit shkencor, efikasitetit ose pashmangshmërisë. Shpesh themi se njerëzit modernë nuk besojnë më te perënditë. Unë dyshoj shumë për këtë. Ne ende e organizojmë flijimin rreth përparimit, tregjeve, të dhënave, sigurisë, përkatësisë kombëtare, optimizimit dhe vetes. Ne ende ndërtojmë institucione dhe jetë të brendshme sipas shëmbëllimit të tyre. Ajo që duket se ka ndryshuar nuk është nevoja jonë për nderim, por gatishmëria jonë për të pranuar se ku e kemi vendosur atë.

Pra, qëllimi i këtij libri nuk është t’ia heqë nderimin jetës. Nuk mendoj se qeniet njerëzore lulëzojnë duke mos i shërbyer asgjëje. Pyetja më e thellë, siç kam arritur ta shoh, është se çfarë e meriton besnikërinë tonë pa na zvogëluar ne ose të tjerët. Ky libër është përpjekja ime për t’i bërë të dukshëm disa altarë të fshehtë, për të nxjerrë në shesh historitë që i bëjnë rregullimet e padrejta të duken natyrore, dhe për të hapur pak hapësirë për një liri më të vërtetë: jo liri nga çdo përkushtim, por liri për t’iu përkushtuar vetvetes më me kujdes, më me ndershmëri dhe, ndoshta, më njerëzisht.

Pse M’u Desh të Shkruaja

Nuk iu futa punës për të prodhuar një sistem madhështor historie. Ia nisa për të kuptuar pse një fëmijë mund të rrijë ulur në një klasë, të ngulë sytë te një numër i shkruar me të kuqe, dhe të ndiejë se diçka më e madhe se shkolla e ka gjykuar vlerën e tij. Ia nisa për të kuptuar pse njerëzit në korridore spitalesh, zyra dhe hapësira digjitale kaq shpesh ndihen të vegjël përballë sistemeve që nuk i shohin qartë, por të cilëve u binden sikur ato sisteme të ishin vetë realiteti. Desha të kuptoja pse një epokë që lëvdon fleksibilitetin, rritjen dhe mundësinë i lë kaq shumë njerëz me ndjesinë se janë të bllokuar brenda fatëve që nuk i zgjodhën vetë.

Në sfondin e këtij kapitulli qëndron një tjetër skenë: një korridor spitali natën, i larë në dritë të zbehtë, plot me rutina, ekrane, procedura dhe autoritet të përmbajtur. Kur mendoj përsëri për atë vend, nuk më kujtohet ndonjë shfaqje e mbinatyrshme, por një ndjesi se një rend i padukshëm po ushtronte trysni mbi të gjithë ata që ndodheshin aty. Po të huazohej pyetja që kishte nisur të më trazonte — Çfarë fuqie është duke vepruar këtu? — e gjithë skena ndryshonte. Rutinat e kujdesit nuk dukeshin më thjesht praktike. Ato shfaqeshin si pjesë e një strukture më të gjerë ligji, formimi, teknologjie, financash, politike publike, besimi institucional dhe zgjedhjeje historike. Edhe televizori në mur nisi të ngjante me një liturgji të përditshme, duke emërtuar atë që shoqëria ime e trajtonte si vendimtare, urgjente dhe reale. Pa hyrë në asnjë kishë a tempull, pata përshtypjen se po qëndroja në një hapësirë të shenjtë të një lloji tjetër.

Ky dallim ma ndryshoi mënyrën si i shihja vendet e zakonshme. Klasat, dhomat e pritjes, zyrat, supermarketet, panelet e kontrollit dhe ekranet nuk më dukeshin më si mjedise neutrale ku jeta thjesht ndodhte. Nisën të më duken si vende ku njerëzit mësojnë çfarë ka vlerë, kush ka vlerë dhe çfarë nuk mund të vihet lehtë në pikëpyetje. Nuk dua të them se çdo institucion është i rremë, as se çdo strukturë është veçse sundim. Dua të them vetëm se shumë rregullime kërkojnë më shumë bindje sesa meritojnë, dhe mbrohen nga histori që e bëjnë sfidën të duket naive, e pabesë ose qesharake.

E shkrova këtë libër sepse kam arritur të besoj se të mësosh ta shohësh qartë një fuqi të tillë është një nga detyrat urgjente të kohës sonë. Nëse nuk mësojmë ta shohim, do të vazhdojmë ta ngatërrojmë hierarkinë me fatin, strukturën me natyrën, dhe verdiktet e tregjeve, metrikave ose algoritmeve me vetë të vërtetën. Nëse mësojmë ta shohim, qoftë edhe në mënyrë të papërsosur, atëherë ndoshta diçka jetike bëhet sërish e mundur: aftësia për t’i gjykuar institucionet tona në dritën e dinjitetit njerëzor, në vend që t’u dorëzohemi sistemeve që pretendojnë se qëndrojnë mbi çdo gjykim.

Pra, ky kapitull është vendi ku nis udhëtimi im: me një plagë që më mësoi se sa shumë mund ta zvogëlojë një njeri fuqia e heshtur, dhe me një mrekulli që më mësoi se asnjë sistem nuk ka të drejtë ta përkufizojë plotësisht një jetë njerëzore. Midis këtyre dy zbulimeve, ky libër ngadalë këmbënguli të shkruhej. Detyra e radhës është ta emërtoj më qartë forcën rreth së cilës kam qenë duke u rrotulluar — të pyes se çfarë dua të them dhe çfarë mund të zbulojë historia kur flas për fuqi hyjnore.